Budowa dachu – słownik pojęć dekarskich

Typy dachów: dwuspadowy, kopertowy, mansardowy

Kształt dachu ustala projekt, ale to on decyduje o długości krawędzi, ilości obróbek i odpadzie pokrycia. Im więcej załamań, tym drożej wychodzi każdy metr kwadratowy.

Dach dwuspadowy – dwie prostokątne połacie opadają w przeciwne strony od wspólnej kalenicy, a krótsze boki domu zamykają trójkątne ściany szczytowe. To najprostszy kształt do pokrycia i ocieplenia, z krótkimi obróbkami i małym odpadem materiału. W domach z poddaszem użytkowym ma zwykle nachylenie 30–45°.

Dach czterospadowy (kopertowy) – cztery połacie: dwie trapezowe na dłuższych bokach i dwie trójkątne na krótszych. Dom nie ma ścian szczytowych, okap biegnie dookoła budynku, a na styku połaci powstają cztery naroża, przy których docina się pokrycie. Gdy wszystkie połacie schodzą się w jednym punkcie, mówi się o dachu namiotowym.

Dach mansardowy – dach łamany, w którym każda połać ma dwie części: dolną, stromą (zwykle ok. 60–70°), i górną, łagodniejszą (ok. 20–40°). Dzięki temu ściany poddasza są prawie pionowe, a pokoje mają więcej pełnej wysokości. Miejsce załamania połaci wymaga osobnej obróbki i starannego prowadzenia membrany.

Dach jednospadowy ma jedną połać, zwykle nachyloną pod kątem 5–30°, i pojawia się na garażach, wiatach oraz w nowoczesnych domach. Dach płaski ma własny słownik w osobnej sekcji niżej.

Budowa dachu od środka – więźba i konstrukcja nośna

Więźba to drewniany szkielet, który przenosi na ściany ciężar pokrycia, śniegu i parcie wiatru. W domach jednorodzinnych spotyka się trzy tradycyjne układy, a wybór zależy głównie od rozpiętości budynku:

• więźba krokwiowa – same pary krokwi oparte na murłatach, rozpiętość do ok. 6–7 m;
• więźba jętkowa (krokwiowo-jętkowa) – pary krokwi spięte poziomymi jętkami, rozpiętość ok. 7–11 m, częsta w domach z poddaszem użytkowym;
• więźba płatwiowo-kleszczowa – krokwie podparte dodatkowo płatwiami na słupkach i spięte kleszczami, stosowana od ok. 11–12 m rozpiętości i przy dachach o złożonym kształcie.

Krokiew – nachylona belka biegnąca od okapu do kalenicy, na której opiera się całe poszycie i pokrycie. Krokwie rozstawia się zwykle co 60–90 cm, a w domach jednorodzinnych mają najczęściej przekrój od 8×16 do 8×20 cm.

Murłata – pozioma belka ułożona na wieńcu ściany zewnętrznej, na której opierają się dolne końce krokwi. Rozkłada obciążenie dachu na mur i jest przykręcona do wieńca kotwami lub prętami gwintowanymi. Typowy przekrój to ok. 14×14 cm.

Jętka – pozioma belka łącząca dwie przeciwległe krokwie w górnej części dachu. Skraca odcinek krokwi, który pracuje bez podparcia, usztywnia całą parę i często wyznacza poziom sufitu na poddaszu. Montuje się ją przy każdej parze krokwi albo rzadziej, zależnie od projektu.

Płatew – belka biegnąca wzdłuż budynku, równolegle do kalenicy, która podpiera krokwie mniej więcej w połowie ich długości. Sama leży na słupkach stojących na stropie lub ścianie nośnej i pozwala przekryć większą rozpiętość bez pogrubiania krokwi.

W więźbie płatwiowo-kleszczowej dochodzą jeszcze trzy elementy. Kleszcze to para poziomych desek lub bali przykręconych z obu stron do krokwi i słupka – spinają układ w sztywną ramę. Słupek to pionowa podpora płatwi, zwykle o przekroju ok. 14×14 cm, a miecz to ukośny zastrzał między słupkiem a płatwią, który usztywnia dach wzdłuż kalenicy.

Połać i krawędzie dachu

Połacie dekarz liczy w metrach kwadratowych, a krawędzie w metrach bieżących. Od długości kalenic, koszy i naroży zależy liczba gąsiorów, blach koszowych i wiatrownic w ofercie. Jak policzyć jedno i drugie samodzielnie, pokazuje poradnik jak zmierzyć dach do wyceny pokrycia. Inwestorzy z Przysuchy i okolic, którzy zbierają kilka ofert – choćby na podstawie zestawienia firm dekarskich w Przysusze – na tych pozycjach najszybciej sprawdzą, czy każda firma przyjęła te same długości.

Połać – pojedyncza, płaska powierzchnia dachu ograniczona krawędziami, np. kalenicą, okapem i koszem. Jej powierzchnię liczy się po skosie, a nie w rzucie, dlatego przy nachyleniu 40° jest ok. 30% większa od rzutu poziomego.

Kalenica – najwyżej położona, pozioma krawędź, w której spotykają się dwie połacie. Kryje się ją gąsiorami ułożonymi na taśmie kalenicowej, a pod nimi zostawia wylot powietrza ze szczeliny wentylacyjnej.

Okap – dolna krawędź połaci, wysunięta poza lico ściany. Chroni elewację przed wodą, niesie haki i rynnę, a od spodu ma wlot powietrza do szczeliny wentylacyjnej, osłonięty grzebieniem lub kratką.

Kosz – wklęsła krawędź, w której dwie połacie schodzą się w dół i tworzą koryto zbierające wodę z obu stron. Przez kosz spływa najwięcej wody na dachu, dlatego wykłada się go blachą koszową lub systemowym elementem koszowym i uszczelnia pod pokryciem.

Naroże to wypukła, pochyła krawędź na styku dwóch połaci dachu kopertowego – kryje się ją gąsiorami, tak samo jak kalenicę. Szczyt to trójkątny fragment ściany zamykający z boku dach dwuspadowy; krawędź połaci nad nim wykańcza wiatrownica.

Warstwy dachu skośnego pod pokryciem

Między krokwią a dachówką leży kilka cienkich warstw, których po skończeniu robót nie widać. To one decydują, czy ocieplenie poddasza zostanie suche przez kolejne dekady.

Membrana wstępnego krycia (MWK) – paroprzepuszczalna folia rozkładana na krokwiach albo deskowaniu, pod pokryciem. Zatrzymuje wodę i śnieg wdmuchnięte pod pokrycie, a przepuszcza parę z ocieplenia na zewnątrz. Wersja wysokoparoprzepuszczalna (Sd np. 0,02 m) może leżeć wprost na wełnie; pasy układa się poziomo od okapu w górę, z zakładem 10–15 cm.

Kontrłata – listwa przybijana na membranie wzdłuż każdej krokwi, zwykle o wysokości 25–50 mm. Dociska membranę do krokwi i podnosi łaty, dzięki czemu pod pokryciem powstaje szczelina wentylacyjna, a woda spływająca po membranie ma wolną drogę do okapu.

Łata – listwa mocowana poziomo, w poprzek kontrłat, na której wiesza się dachówki albo przykręca blachę. Ma zwykle przekrój ok. 40×50 mm, a jej rozstaw wynika z pokrycia: pod blachodachówkę równa się modułowi arkusza (często 350 mm), pod dachówkę jej długości krycia.

Szczelina wentylacyjna – pustka powietrzna między membraną a pokryciem, przez którą powietrze płynie od okapu do kalenicy i wynosi wilgoć. Tworzy ją kontrłata, więc ma co najmniej 2–2,5 cm wysokości. Zablokowana przy okapie albo przy kalenicy przestaje działać.

Paroizolacja – folia układana od strony poddasza, pod ociepleniem, która ogranicza przenikanie pary wodnej z pomieszczeń do wełny. Pasy łączy się na zakład ok. 10 cm i skleja taśmą, a przejścia kabli i rur uszczelnia. Każda dziura w paroizolacji to miejsce, w którym wełna może zawilgotnieć.

Pod gontem bitumicznym, a często także pod blachą na rąbek, zamiast samych łat stosuje się deskowanie, czyli pełne poszycie z desek lub płyt OSB-3 przybitych do krokwi. Na deskowaniu leży wtedy membrana albo papa podkładowa.

Pokrycia dachowe: blacha, dachówka, gont

Pokrycie dobiera się do kąta nachylenia i nośności więźby. Różnice w ciężarze są duże: dachówka ceramiczna waży ok. 40–60 kg/m², blachodachówka ok. 4–5 kg/m².

Blachodachówka – arkusze stalowej blachy grubości zwykle 0,45–0,5 mm, tłoczone tak, by przypominały rzędy dachówek. Przykręca się je do łat w rozstawie równym modułowi przetłoczenia, a producenci podają minimalne nachylenie dachu zwykle w przedziale 9–14°, zależnie od profilu.

Blacha na rąbek – gładkie panele z blachy łączone na rąbek stojący, czyli pionowo wywiniętą krawędź o wysokości zwykle 25–37 mm. Mocowania chowają się pod rąbkiem, więc na połaci ich nie widać. Panele typu klik układa się zwykle od ok. 8°, a blachę rąbkowaną na budowie od ok. 5° nachylenia.

Różnice w cenie, montażu i trwałości obu blach zestawia artykuł blacha na rąbek czy blachodachówka.

Dachówka ceramiczna – kształtka z wypalanej gliny, zawieszana na łatach za noski i mocowana klamrami. Jest ciężka, więc więźba musi mieć odpowiednie przekroje. Większość modeli wymaga nachylenia ok. 22° lub więcej, a wybrane, z dodatkowym zabezpieczeniem pod spodem, od ok. 10–16°.

Gont bitumiczny – elastyczne pasy z welonu szklanego nasyconego asfaltem i posypanego granulatem, przybijane gwoździami do pełnego deskowania. Pod gontem leży papa podkładowa, a producenci dopuszczają go zwykle od ok. 12° nachylenia. Dobrze układa się na łukach, wieżyczkach i małych połaciach.

Dachówka cementowa (betonowa) wygląda podobnie do ceramicznej, ale powstaje z betonu barwionego w masie i waży podobnie. Papa trafia dziś głównie na dachy płaskie i jako podkład pod gont.

Obróbki blacharskie i odwodnienie

Obróbki blacharskie zamykają miejsca, w których pokrycie się kończy albo styka z murem: krawędzie szczytowe, okap, kominy, ściany i okna. Wycenia się je w metrach bieżących i to przy nich najczęściej pojawiają się przecieki.

Wiatrownica – kształtka z blachy zamykająca boczną krawędź połaci nad ścianą szczytową. Zakrywa końce łat i kontrłat, chroni je przed deszczem i nie pozwala wiatrowi podwiewać pokrycia od boku.

Pas nadrynnowy – pas blachy montowany na krawędzi okapu, nad hakami rynnowymi i pod membraną. Kieruje do rynny wodę spływającą z membrany i pokrycia, a jego odcinki łączy się na zakład ok. 8–10 cm. Niżej, pod rynną, montuje się pas podrynnowy, który osłania deskę czołową i okap od spodu.

Rynna – otwarte koryto z PVC lub blachy stalowej, zawieszone na hakach pod okapem, które zbiera wodę z połaci i prowadzi ją do rury spustowej. Montuje się ją ze spadkiem ok. 2–5 mm na metr w stronę spustu, a haki rozstawia zwykle co 50–60 cm.

Rura spustowa sprowadza wodę z rynny do gruntu albo kanalizacji deszczowej. Hak rynnowy to uchwyt, na którym rynna wisi – przykręcany do deski czołowej albo do krokwi. Porównanie materiałów znajdziesz w tekście rynny PCV czy stalowe.

Reguła zakładu: każdą warstwę na dachu układa się tak, żeby element leżący wyżej na połaci przykrywał ten niżej. Kolejny pas membrany zachodzi na poprzedni, membrana na pas nadrynnowy, arkusz blachy na arkusz poniżej. Woda ma spływać po wierzchu zakładu, nigdy pod niego.

Przy odbiorze obróbek i rynien sprawdź:

1. obróbkę komina – blacha wywinięta na mur na ok. 15 cm i dociśnięta listwą z uszczelnieniem;
2. zakłady blach na łączeniach – min. 8–10 cm, zawsze zgodnie z kierunkiem spływu wody;
3. spadek rynny 2–5 mm na metr – po wylaniu wiadra wody nic nie stoi w korycie;
4. haki co 50–60 cm, bez ugięć rynny między nimi;
5. membranę wyprowadzoną na pas nadrynnowy, a nie urwaną w powietrzu nad rynną;
6. wiatrownice przykręcone na całej długości, bez szczelin przy końcach łat.

Wentylacja dachu i akcesoria

Powietrze pod pokryciem wchodzi przy okapie, a wychodzi przy kalenicy. Akcesoria wentylacyjne pilnują, żeby w tym czasie do szczeliny nie dostały się ptaki, owady ani nawiewany śnieg.

Gąsior – półokrągła lub trójkątna kształtka kryjąca kalenicę i naroża. Układa się go na taśmie kalenicowej, która uszczelnia styk z pokryciem, a jednocześnie przepuszcza powietrze wychodzące ze szczeliny wentylacyjnej.

Grzebień okapu – plastikowy pas z ząbkami montowany przy okapie, pod pierwszym rzędem dachówek. Zamyka wlot szczeliny wentylacyjnej przed ptakami, ale zostawia prześwit dla powietrza. Często łączy się go z kratką wentylacyjną okapu.

Przy wentylacji połaci przyjmuje się kilka praktycznych wartości:

• wlot przy okapie – co najmniej 0,2% powierzchni połaci nad nim, ale nie mniej niż 200 cm² na metr bieżący okapu;
• wylot przy kalenicy – co najmniej 0,05% powierzchni połaci, ale nie mniej niż 50 cm² na metr bieżący kalenicy z każdej strony;
• kominek wentylacyjny – element w połaci dobrany do modelu pokrycia, przez który wychodzi odpowietrzenie pionu kanalizacyjnego albo powietrze ze strychu.

Doświetlenie poddasza: okna, lukarny, wyłazy

Każde okno w dachu to przerwa w warstwach, którą trzeba potem szczelnie połączyć z membraną, paroizolacją i pokryciem.

Okno połaciowe – okno wbudowane w płaszczyznę połaci, między krokwiami. Standardowe modele montuje się na dachach nachylonych od 15 do 90°, a szczelność na styku z pokryciem daje kołnierz uszczelniający dobrany do rodzaju i wysokości profilu pokrycia.

Lukarna – nadbudówka na połaci z pionowym oknem, własnym daszkiem i ściankami bocznymi. Daje pełną wysokość pomieszczenia przy oknie, ale dokłada dwa kosze, obróbki przy ściankach i kilka metrów trudnych połączeń, więc podnosi koszt dachu.

Wyłaz dachowy to niewielka klapa w połaci, zwykle nad nieużytkowym strychem, przez którą wychodzi się na dach, np. do czyszczenia komina. Świetlik to przeszklenie doświetlające wnętrze od góry, najczęściej na dachu płaskim, gdzie zwykłe okno połaciowe się nie sprawdzi.

Słownik pojęć dekarskich dla dachu płaskiego

Dach płaski ma nachylenie kilku procent i zamiast łat oraz dachówek ciągłą hydroizolację z papy, EPDM albo PVC. Spadek podaje się w procentach: dla papy minimum to ok. 2%, lepiej 2,5–3%, a membrany z tworzyw znoszą nieco mniejszy spadek. Zastoiny wody szkodzą jednak każdemu pokryciu.

Attyka – murek wystający ponad powierzchnię dachu płaskiego wzdłuż jego krawędzi. Hydroizolację wywija się na nią zwykle na co najmniej 15 cm, a koronę przykrywa obróbką blacharską ze spadkiem w stronę dachu.

Wpust dachowy – lejek wbudowany w połać dachu płaskiego, który odprowadza wodę do pionu wewnątrz budynku albo przez attykę na zewnątrz. Ustawia się go w najniższym punkcie spadków, a na dachu z attyką uzupełnia przelewem awaryjnym na wypadek zatkania liśćmi.

EPDM to membrana z kauczuku syntetycznego o grubości zwykle 1,1–1,5 mm, układana dużymi arkuszami z niewielką liczbą łączeń. Papa termozgrzewalna idzie zwykle w dwóch warstwach: podkładowej i wierzchniego krycia. Którą hydroizolację wybrać do konkretnego dachu, rozkłada na części porównanie dach płaski: papa, EPDM czy PVC.

Budowa dachu w tabelach: warstwy i kąty nachylenia

Pierwsza tabela układa warstwy dachu skośnego ocieplonego od środka w kolejności od poddasza na zewnątrz. Druga zestawia typy dachów z typowymi kątami i pokryciami. To wartości orientacyjne, bo o minimalnym kącie decyduje instrukcja producenta konkretnego pokrycia.

Najczęstsze pytania

Z jakich warstw składa się dach skośny?

Dach skośny ocieplony od środka ma zwykle osiem warstw: płytę g-k, paroizolację, wełnę między krokwiami i pod nimi, krokwie, membranę wstępnego krycia, kontrłaty tworzące szczelinę wentylacyjną, łaty i pokrycie. Wełny w nowych domach daje się łącznie ok. 25–30 cm. Membrana chroni ocieplenie przed wodą wdmuchniętą pod pokrycie, a paroizolacja przed parą z pomieszczeń. Brak którejkolwiek z tych warstw albo błąd w jej ułożeniu prędzej czy później kończy się zawilgoceniem poddasza.

Czym różni się kalenica od kosza?

Kalenica to najwyższa, wypukła krawędź dachu, w której dwie połacie spotykają się grzbietem, a kosz to wklęsła krawędź, w której połacie schodzą się w dół i tworzą koryto dla wody. Kalenicę kryje się gąsiorami na taśmie wentylacyjnej. Kosz wykłada się blachą koszową i starannie uszczelnia, bo spływa przez niego woda z dwóch połaci naraz. Obie krawędzie dekarz wycenia w metrach bieżących, więc ich długość widać w kosztorysie jako osobne pozycje.

Czym jętka różni się od płatwi?

Jętka to pozioma belka spinająca dwie przeciwległe krokwie w poprzek dachu, a płatew to belka biegnąca wzdłuż budynku, która podpiera krokwie od spodu i opiera się na słupkach. Jętka usztywnia parę krokwi i często wyznacza sufit poddasza. Płatew pozwala przekryć większą rozpiętość, ale wymaga słupków, które zajmują miejsce w pomieszczeniach. Dlatego w domach z poddaszem użytkowym, gdzie liczy się wolna przestrzeń pod skosami, częściej spotyka się więźbę jętkową.

Po co jest kontrłata i jak wysoka powinna być?

Kontrłata dociska membranę do krokwi i podnosi łaty, dzięki czemu pod pokryciem powstaje szczelina wentylacyjna; zwykle ma wysokość 25–50 mm. Wyższa kontrłata, np. 40–50 mm, daje większy przepływ powietrza, co przydaje się na długich połaciach, przy małym kącie nachylenia i pod blachą. Bez niej łaty dociskałyby membranę na całej szerokości, woda nie miałaby swobodnego spływu do okapu, a wilgoć spod blachy lub dachówek nie miałaby którędy uciekać.

Czym różni się membrana wstępnego krycia od paroizolacji?

Membrana wstępnego krycia leży nad ociepleniem, bezpośrednio pod kontrłatami i pokryciem, i przepuszcza parę na zewnątrz, a paroizolacja leży pod ociepleniem, od strony poddasza, i parę zatrzymuje. Obie warstwy pracują razem: paroizolacja ogranicza ilość wilgoci wchodzącej do wełny, a membrana wypuszcza tę, która do niej dotarła. Zamiana ich miejscami albo użycie paroizolacji w roli membrany prowadzi do zawilgocenia ocieplenia i krokwi już w pierwszych sezonach grzewczych.